Dziś: czwartek,
21 listopada 2019 roku.
Przegląd do nr 603 – listopad 2019 r.
Edukacja
MOWA GRUNT MYŚLI NASZEJ

Czy „łut szczęścia” to dużo, czy mało?

Łut to dawna jednostka miary: 1 łut = 1/16 grzywny lub 1/32 funta. Jego wartość, w zależności od stulecia i miejsca, wynosiła od 10 do 50 gramów, a więc raczej niewiele.

Owo znaczenie niewielkiej porcji rzeczownik łut wnosi również do związku frazeologicznego łut szczęścia. Słownik frazeologiczny PWN podaje bowiem następującą definicję wyrażenia łut szczęścia: ‘odrobina szczęścia, np. drobne zdarzenie, od którego uzależniony jest czyjś sukces’, np. Na każdych igrzyskach niezależnie od osiągniętej formy jest potrzebny wielki hart i łut szczęścia. Polityka 33/2000.

Czy forma „w ręku”

zawarta w przysłowiu „Lepszy wróbel w ręku niż gołąb na sęku” została utworzona dla uzyskania rymu? Mówimy przecież „w ręce”, a nie „w ręku”?

Forma w ręku nie została utworzona dla uzyskania rymu, nie jest to także forma rzeczownika w liczbie pojedynczej, jak sugeruje druga część pytania. Forma ta stanowi relikt liczby podwójnej, którą posługiwaliśmy się jeszcze w XVI wieku dla oznaczenia parzystości. Forma miejscownika w ręku oznaczała zatem pierwotnie ‘w obu rękach’.
Wyrażenie w ręku jest dziś odbierane jako forma liczby pojedynczej ze względu na końcówkę -u, która we współczesnej polszczyźnie występuje w miejscowniku liczby pojedynczej. Dotyczy to jednak tylko rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego, np. sęk – w sęku, pęk – w pęku, kółko – w kółku, a ręka jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego.

Skąd się wzięła forma „laty”

w wyrażeniu „przed laty”? Nie powinno być „przed latami”?

Przed laty jest konstrukcją poprawną. Forma laty to relikt z języka staropolskiego. Kiedyś tak właśnie wyglądał narzędnik liczby mnogiej rzeczownika rok.
Nie był on zresztą jedynym przykładem występowania końcówki -y (-i) w narzędniku. Kiedyś występowała ona w tym przypadku bardzo często, np. z wozy, z wilki, słowy, końcówka ta była bowiem charakterystyczna dla rzeczowników męskich i nijakich. Końcówka -ami (-mi), charakterystyczna dla deklinacji żeńskiej, od XVI wieku zaczęła zastępować końcówkę ‑y, by ostatecznie wyprzeć ją całkowicie.
We współczesnej polszczyźnie końcówka ‑y zachowała się tylko w utartych wyrażeniach, takich jak: przed laty, ostatnimi laty, ostatnimi czasy, innymi słowy.

Co znaczy wyraz „ki”

w wyrażeniu „ki diabeł”?

Ki to potoczna forma zaimka odmiennego jaki. Samodzielnie raczej nie występuje; zazwyczaj jest częścią całego zwrotu, np. Po kiego tam leziesz?, ewentualnie pojawia się w konstrukcjach eliptycznych, „skrótach myślowych”, tzn. po kiego? (po kiego czorta? = po jakiego czorta? = po co?). Jest to forma o proweniencji gwarowej, obecnie występująca tylko jako kolokwializm.

„Zawierać umowę na trzy lata” czy „na okres trzech lat”?

Jak podaje Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego. Wyrażenia, zwroty, frazy wyrażenie „na okres” określa czas mierzony jakąś czynnością lub zjawiskiem, np. „Dostał stypendium na okres studiów”, „Zamknięto drogę na okres remontu”.
Według Nowego słownika poprawnej polszczyzny (red. A. Markowski, 2002) użycie wyrażenia „na okres roku” dopuszczalne jest w języku urzędowym, jednak i w tym wypadku za poprawniejszą konstrukcję uznaje się „na rok”. Zatem lepiej powiedzieć: „Zawierać umowę na trzy lata” niż: „Zawierać umowę na okres trzech lat”.

Передплатити „Dziennik Kijowski” можна протягом року в усіх відділеннях зв’язку України