Dziś: niedziela,
17 listopada 2019 roku.
Przegląd do nr 603 – listopad 2019 r.
Edukacja
MOWA GRUNT MYŚLI NASZEJ

Pszenica, pszczoła, kształt, krzyk

Wiemy, że  w języku polskim po spółgłoskach z reguły następuje w piśmie "rz": brzoza, drzewo, grzech, krzak, umrzeć, przejście, trzask, wrzask itp.  A zatem jakie jest uzasadnienie ortograficznych wyjątków: [b]pszczoła, pszenica, kształt, kszyk[/b] (ptak)?"

Pszczoła w takim składzie głoskowym funkcjonuje dopiero od XVI wieku. Przedtem była to pczoła, a jeszcze wcześniej - bczoła, pochodząca od bęczenia, buczenia, należąca do tej samej rodziny wyrazowej co bąk. Jak zatem widać, w pierwotnej bczole doszło do ubezdźwięcznienia nagłosowego "b" (upodobnienia pod względem dźwięczności: dźwięcznego "b" do bezdźwięcznego "cz") i tak powstała wtórna pczoła. W niej z kolei między "p" i "cz" wstawiono dodatkowy dźwięk "sz". Urobienia: pszczeli, pszczelarz, pszczelnik, pszczelnictwo.

Nawiasem mówiąc pszczelarstwo, nazywane niegdyś bartnictwem jest jedną z najstarszych profesji człowieka. W świadomości Polaków nadal funkcjonuje przekonanie o wyjątkowości pszczół.Ule od dawna otaczano szczególną troską i szacunkiem. Grzechem było zabicie pszczoły, a z pewnością czyn ten sprowadzał na sprawcę same nieszczęścia. Kto ukradł miód lub zniszczył ul, tego czekała kara chłosty, a niekiedy nawet powieszenia! Kary sądowe spłacano miodem, a grzechy - woskiem na świece do kościoła.

Pisany przez "sz" ptak kszyk funkcjonował też w wariantywnej postaci ksyk. Oba te brzmienia - jak i rzadko już dziś używane czasowniki ksykać, kszykać, ksyknąć (z bólu) - tworzą rodzinę wyrazów dźwiękonaśladowczych, do której należą także puchacz (niem. Uhu), kukułka (niem. Kuckuck) czy dudek. 

I wreszcie pszenica - stare słowiańskie słowo, wywiedzione od prasłowiańskiego pszen - z półsamogłoskami - jerami - po "p" i "n", znaczącego tyle, co "roztłuczony, rozgnieciony" (dawna ludowa pszeńca, kiedyś też psza i pszeno). Zboże nazwano więc od sposobu przetwarzania jego ziarna na surowiec do przyrządzania pokarmów. Dodajmy, że od pszenicy pochodzi bardzo stary Pszów - nazwa miejscowość koło Wodzisławia Śląskiego w województwie śląskim.

Prof. Jan Miodek 

Передплатити „Dziennik Kijowski” можна протягом року в усіх відділеннях зв’язку України