Dziś: czwartek,
21 listopada 2019 roku.
Przegląd do nr 603 – listopad 2019 r.
Kultura
Regiony etnograficzne Polski
LASOWIACY

Lasowiacy to grupa etnograficzna zamieszkująca obszar dawnej Puszczy Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu. Dziś są to powiaty leżajski, niżański, stalowowolski, tarnobrzeski, kolbuszowski, mielecki oraz część ropczycko-sędziszowskiego.

Geneza tej grupy etnograficznej jest złożona. Proces osadniczy Puszczy Sandomierskiej był długi i powolny. Od północy napływała ludność z Mazowsza, od południa z Małopolski, od wschodu mieszana ludność polsko-ruska. Wpływ na kształtowanie się tej grupy miał także element rusko-wołoski, turecko-tatarski (osadzeni jeńcy wojenni), a nawet litewski oraz prowadzona pod koniec XVIII wieku austriacka akcja kolonizacyjna. Z tej „mieszanki” wyodrębniła się grupa etnograficzna Lasowiaków. Ludność ta sama siebie określała mianem Lesioki, co oznacza ludzi z lasu (forma Lasowiacy nadana została w wieku XIX przez etnografów).

Tak o tej grupie pisał Franciszek Kotula, autor prac monograficznych o kulturze Lasowiaków: „zanim jeszcze poczęły różnymi zbiegami zaludniać się naddnieprzańskie Dzikie Pola, zanim powstała Ukraina Puszcza Sandomierska była tym schowkiem, gdzie chronili się ludzie, którzy weszli w konflikt z ówczesnym prawem (…) różni awanturnicy, szukający przygód i wolnego życia, niespokojne duchy i kombinatorzy (…) Jednak były to niewątpliwie jednostki śmiałe, odważne i przedsiębiorcze”.

Gwara lasowiacka częściej określana jako lasowska, jest zaliczana do gwar środkowomałopolskich. Ma jednakże wiele cech przejściowych (na przykład mazurzenie) nawiązujących do gwar dialektu mazowieckiego. Mieszane pochodzenie i położenie na pograniczu różnych wpływów sprawiają, że gwara lasowiacka jest silnie zróżnicowana wewnętrznie.


Ślub bez wesela to było coś, co nie mieściło się w pojęciu tradycyjnej obrzędowości lasowiackiej

Lasowiacy utrzymywali się przede wszystkim z gospodarki leśnej: łowiectwa, myślistwa, bartnictwa, wytapiania rudy darniowej, smoły i mazi oraz wypalaniem węgla drzewnego. Rozwijały się także takie rzemiosła jak bednarstwo, kołodziejstwo, stolarstwo, wikliniarstwo czy zabawkarstwo (okolice Brzózy Stadnickiej). Zajmowano się także rolnictwem chociaż gleby były mało urodzajne.

Wsie były rozproszone (typowe dla osadnictwa puszczańskiego) o nieregularnym układzie pól uprawnych. Występowały także wsie leśno-łanowe oraz ulicówki powstające na bazie osadnictwa józefińskiego. U Lasowiaków występowały trzy rodzaje zagród: puszczańska (tradycyjna) o dużej powierzchni obejścia i monumentalności budynków usytuowanych dość dowolnie w dużej odległości od siebie; wielobudynkowa wydłużona typowa dla średniozamożnych gospodarzy charakteryzująca się wąską działką siedliskową; biedniacka – typowa dla najuboższej warstwy wiejskiej społeczności.

Warunki środowiskowe – niedostępność Puszczy Sandomierskiej, bagna, brak dróg powodowały izolację tej grupy etnograficznej w stosunku do innych. Ludność zamieszkująca puszczę była dumna, harda, wytrwała, odznaczała się świadomością swojej odrębności.

Lasowiaków wyróżniał wśród innych grup etnograficznych strój. Przez długi czas zachowana była jego archaiczna forma. Podstawowe ubranie było wykonane z niebarwionego lnu lub konopi. Charakterystyczne barwy haftu to biel, czerń i czerwień. najbardziej tradycyjna forma haftu to tzw. ślimacznice.

W puszczańskich warunkach ukształtowała się również specyficzna muzyka lasowiacka. Muzyka ta była bardzo żywa i skoczna. Kapele ludowe składały się zazwyczaj ze skrzypiec i basów.


Lasowiak w charakterystycznym stroju, na który składały się: sukmana, skórzany pas, kaleta i magierka

Tradycyjne lasowiackie wesele odbywało się zgodnie z wymogami społeczno-prawnymi i sakralno obyczajowymi, z zachowaniem pełnego ceremoniału. Dlatego też ślub bez wesela to było coś, co nie mieściło się w pojęciu tradycyjnej obrzędowości lasowiackiej.
Obrzędy weselne rozpoczynały tzw. zmówiny (zocontek, schodziny). W każdej wiosce byli tzw. swaci, którzy kojarzyli młode pary. Przy kojarzeniu decydowali starsi bądź rodzice, mający na względzie sprawy majątkowe. Tylko wdowa lub starszy kawaler sami mogli sobie wybrać partnera. Przy zmówinach swaci rozmawiali tylko z rodzicami. Gdy tylko się dogadali przyszła panna młoda rozwiązywała wstążkę, na butelce przyniesionej przez swata, nalewała w kieliszek wódki i przepijała do narzeczonego.
Jednym z etapów przygotowania się do wesela było chodzenie „po spomożeniu”. Przyszła panna młoda wraz z drużką chwytały pod nogi prosząc o przyjście na wesele. Zapraszani goście przekazywali dary (miarkę mleka, pieniądze), które zabierała ze sobą drużka. Przygotowania do ślubu odbywały się przede wszystkim u rodziców panny młodej: pieczono bułki, ciasto, gromadzono napoje alkoholowe (łokowita). W przygotowaniach pomagali sąsiedzi i krewni, przynosili produkty, nie biorąc za to żadnej opłaty. W przed dzień ślubu odbywały się „Rózgowiny”. Druhny wiły rózge - był to ścięty wierzchołek sosny, z którego były wyskubane igły, a na końcach poprzyczepiane pióra z białej gęsi oraz ciastka w kształcie ptaszków. Jak dziewczyna wychodziła za wdowca to rózgę te pleciono z jałowca.

Lasowiackie wesele było ciągiem ceremonii, trwającym nawet do pięciu dni. W kolejnym dniu bawiono się do białego rana.. Wieczorem, w domu, w którym miała mieszkać młoda, odbywały się oczepiny. Stanowiły one uroczyste przekazanie pani młodej panu młodemu. Na tę ceremonię składało się wiele elementów. Jednym z nich było chowanie się pani młodej, po czym drużbowie mieli jej szukać. Gdy już ją znaleźli sadowili młodą na środku, na krześle. Młoda na kolanach trzymała talerz, na który goście weselni składali pieniądze.
Oczepiny kończyły właściwy obrzęd weselny, choć sama zabawa trwała jeszcze przez parę dni.

CDN.

Передплатити „Dziennik Kijowski” можна протягом року в усіх відділеннях зв’язку України